Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει αρχίσει να δρα ανατρεπτικά όχι μόνο στην καθημερινότητά μας, αλλά και στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη δουλειά, τις κοινωνικές μας σχέσεις, τη διαχείριση των οικονομικών μας, ακόμα και τον τρόπο που διδασκόμαστε ή νομίζουμε ότι διδασκόμαστε.

Πανεπιστήμια, σχολεία, επιστήμονες της τεχνητής νοημοσύνης αλλά και της παιδαγωγικής αντιμετωπίζουν έναν μεγάλο πονοκέφαλο. Είναι τα chatbot και τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης (LLM) βοηθητικά ή εχθρός της εκπαίδευσης;

Στην Ελλάδα, η πρόταση για προφορικές ή χειρόγραφες εξετάσεις — όπως ανέφερε πριν από λίγες ημέρες ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στο συνέδριο της Grand Thorton— δεν φαίνεται καθόλου άκαιρη. Αντίθετα, μοιάζει με μια αναγκαία προσαρμογή για να διατηρηθεί η αξία της εκπαιδευτικής διαδικασίας, της μάθησης ως διαδικασία και της γνώσης ως κατάκτηση του ίδιου του ανθρώπου — και όχι του αλγόριθμου.

Όταν εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και chatbot χρησιμοποιούνται χωρίς όρια, χωρίς παιδαγωγικούς στόχους και χωρίς σεβασμό στην κριτική ικανότητα των μαθητών, τότε όντως υπονομεύουν τη βασική αξία της μάθησης που δεν είναι άλλη από την ανάπτυξη της σκέψης, της δημιουργικότητας, της προσωπικής έκφρασης. Η διεθνής εμπειρία δείχνει πως τα εκπαιδευτικά ιδρύματα ήδη προσπαθούν να προσαρμοστούν — αλλά χρειάζεται συνέπεια, σχεδιασμός και έλλογες πολιτικές.

Μάλιστα, πολλά σχολεία και πανεπιστήμια παίρνουν ήδη μέτρα. Η επιστροφή σε «παραδοσιακές» μορφές εξέτασης, η αλλαγή του τρόπου αξιολόγησης, η απαγόρευση ή ο περιορισμός της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης, φαίνεται να αποτελούν πρακτικές αντιδράσεις στον κίνδυνο υποκατάστασης της μαθησιακής διαδικασίας από αλγόριθμους.

Εφιάλτης το ChatGPT για τους Γάλλους εκπαιδευτικούς

Παγκόσμιες μελέτες και ρεπορτάζ δείχνουν ότι πολλοί εκπαιδευτικοί φοβούνται πως η ευκολία με την οποία τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να συντάξουν κείμενα ή να απαντήσουν σε εξετάσεις υπονομεύει τη διαδικασία της μάθησης και της εξέλιξης της κριτικής σκέψης. Σύμφωνα με δημοσίευμα της γαλλικής Le Monde, στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση χιλιάδες μαθητές χρησιμοποιούν ήδη εφαρμογές όπως ChatGPT για να γράψουν εργασίες ή να απαντήσουν σε ανοικτές ερωτήσεις — κάτι που ανησυχεί ιδιαίτερα τους καθηγητές φιλοσοφίας και ανθρωπιστικών σπουδών, όπου η ανάπτυξη επιχειρημάτων, η προσωπική ερμηνεία και η δημιουργικότητα θεωρούνται κεντρικές.

Στην πράξη, το πρόβλημα με την «κλοπή μέσω τεχνητής νοημοσύνης» (cheating via AI) έχει ήδη πάρει διαστάσεις. Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Guardian, χιλιάδες φοιτητές στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν εντοπιστεί να υποβάλλουν εργασίες ή εξετάσεις με βοήθεια εφαρμογών AI.

Σε κάποιες περιπτώσεις, όπως δημοσίευσε το Euronews, τα γραπτά που δημιουργούν τα bots περνάνε απαρατήρητα. Μια μελέτη του πειραματικού “Turing-test” όπου πανεπιστημιακές υποβολές γραμμένες από την τεχνητή νοημοσύνη βαθμολογήθηκαν — σε ορισμένες περιπτώσεις — καλύτερα από ανθρώπινες ακαδημαϊκές εργασίες δείχνει ότι τα σημερινά συστήματα αξιολόγησης είναι ιδιαίτερα ευάλωτα.

Αλλά δεν είναι μόνο θέμα αξιοπιστίας — πολλοί εκπαιδευτικοί φοβούνται πως όσο οι μαθητές βασίζονται στο AI για να γράψουν, να δομήσουν και να διατυπώσουν ιδέες, χάνουν την ευκαιρία να αναπτύξουν τη δική τους κρίση, δημιουργικότητα και δεξιότητες λογικής ή επιχειρηματολογίας. Αυτό μοιάζει ιδιαίτερα επίκαιρο αν σκεφτεί κανείς όσα είπε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης μιλώντας στο συνέδριο της Grand Thorton, για την ανάγκη να «μην εκχωρούμε την κριτική σκέψη σε αλγόριθμους».

Τι κάνουν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στο εξωτερικό

Ήδη πανεπιστήμια στην Αυστραλία — ιδίως τα μεγάλα ερευνητικά πανεπιστημιακά ιδρύματα— αποφάσισαν να αλλάξουν τον τρόπο εξέτασης, επιστρέφοντας σε παραδοσιακές, «χειρόγραφες» εξετάσεις, ή σε εξετάσεις επιτήρησης με επίβλεψη, αντί για τις εργασίες που συντάσσουν οι φοιτητές στο σπίτι και τις υποβάλλουν ηλεκτρονικά.

Και στις Ηνωμένες Πολιτείες όμως, υπάρχουν σχολεία, όπως ένα γυμνάσιο στο Queens της Νέας Υόρκης, όπου — για να αποφευχθούν «παρασπονδίες» μέσω τεχνητής νοημοσύνης — οι μαθητές καλούνται να γράψουν «χειρόγραφα» δοκίμια ή εργασίες, παρά να τις τυπώσουν ή να τις υποβάλουν μέσω υπολογιστή.

Επιστροφή στο χαρτί και στα προφορικά

Ορισμένες πανεπιστημιακές έρευνες, όπως αυτή που δημοσίευσε το έγκριτο αμερικανικό πανεπιστήμιο Cornell, προτείνουν να μειωθεί η εξάρτηση από γραπτές εργασίες και να ενισχυθούν μορφές αξιολόγησης που δύσκολα μπορούν να αναπαραχθούν με την τεχνητή νοημοσύνη. Οι ερευνητές δεν ζητούν να ανακαλύψουμε την Αμερική, απλά να επιστρέψουμε στις παραδοσιακές μορφές εξετάσεων, τα προφορικά, τις παρουσιάσεις εργασιών, τις συζητήσεις μέσα στο αμφιθέατρο και τις ομαδικές εργασίες.

Παράλληλα, αρκετά πανεπιστημιακά ιδρύματα υιοθετούν πολιτικές και κανονισμούς χρήσης τεχνητής νοημοσύνης, όχι απαραίτητα για πλήρη απαγόρευσή της, αλλά για ορθή, εποπτευόμενη και διδακτικά στοχευμένη χρήση — δηλαδή ως εργαλείο συμπλήρωσης, όχι υποκατάστασης της σκέψης.

Σε μελέτη που αφορά πανεπιστήμια στο Χονγκ Κονγκ, οι ερευνητές παρατήρησαν πως το αρχικό καθεστώς απαγόρευσης μετατράπηκε — σε πολλές περιπτώσεις — σε προσπάθεια ενσωμάτωσης της τεχνητής νοημοσύνης με σαφείς κανόνες, εκπαίδευση στη χρήση της και ανάπτυξη τεχνογνωσίας αξιολόγησης.

Άλλες ερευνητικές προτάσεις υποστηρίζουν την αυτοματοποίηση της αξιολόγησης (auto-assessment) με χρήση ΑΙ, με προϋπόθεση όμως ότι θα υπάρχουν αυστηρές πολιτικές διαφάνειας, εποπτείας και ηθικής χρήσης.